Skip to content

Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΜΑΧΗ ΤΩΝ ΚΑΝΝΩΝ (OFANTO) 1018 μ.x.x.

03/09/2012

Ο στρατηγός Βιοιωάννης σώζει τη «Μεγάλη Ελλάδα» από τους Νορμανδούς

Ο θάνατος του Καρλομάγνου ήρθε την εποχή που η Ιταλία αντιμετώπιζε το φάσμα της Μουσουλμανικής απειλής. Οι Φράγκοι είχαν διαλύσει το Λομβαρδικό βασίλειο της Ιταλίας προς όφελος του Πάπα αλλά με το θάνατο του Φράγκου αυτοκράτορα οι Λομβαρδοί ηγεμονίσκοι ξεδίπλωσαν τις φιλοδοξίες τους.. Οι έριδές τους όμως απλά διευκόλυναν τους Μουσουλμάνους. Διάφορες Ιταλικές πόλεις, τύποις υποτελείς του Βυζαντίου, αλλά δρώντας σαν ανεξάρτητες κοινότητες περιέπλεκαν ακόμη περισσότερο τα πράγματα.

Κράνος του 11ου αι. Πρώην συλλογή Axel Gutman

Τα Χριστούγεννα του 876 μ.x.x. ο Βυζαντινός κυβερνήτης του Μπάρι κατέλαβε την πόλη μετά από πρόσκληση των κατοίκων που φοβόταν ότι οι Λομβαρδοί δούκες δεν μπορούσαν να τους προστατέψουν από τους Άραβες. Τον επόμενο χρόνο Βυζαντινοί διπλωμάτες συγκρότησαν συμμαχία των δουκάτων και των κοινοτήτων κατά των Αράβων. Το σύνολο του βαρέως ιππικού παρεχόταν από τους Λομβαρδούς αριστοκράτες (gastaldi) που μάχονταν ως βαριά θωρακισμένοι ιππείς. Το 885-6 μ.x.x. οι Βυζαντινοί κατέλαβαν την Καλαβρία και το 891 μ.x.x. δημιούργησαν ένα νέο διοικητικό θέμα με βάση την Απουλία, που το ονόμασαν «Λογγοβαρδία» και αργότερα «Κατεπανίκιο της Ιταλίας». Οι Λομβαρδοί δούκες ήταν διαιρεμένοι και δεν μπορούσαν αντιδράσουν, αλλά  στις 9 Μαΐου του 1009, ο δούκας Meles και οι άλλοι Λομβαρδοί αφού προσέλαβαν Νορμανδούς μισθοφόρους επαναστάτησαν. Είχαν αρωγούς αρκετές κοινότητες που αντιδρούσαν στις καταχρήσεις των βυζαντινών διοικητών. Την εποχή εκείνη ο αυτοκράτωρ Βασίλειος Β΄ ήταν απασχολημένος με τους Βουλγάρους και τους Άραβες  της Ανατολής, έτσι τα μέσα που διέθεταν οι κατεπάνω της Ιταλίας ήταν περιορισμένα. Το γεγονός ότι οι δύο ικανοί κυβερνήτες του Θέματος σκοτώθηκαν πολεμώντας δεν βελτίωνε την κατάσταση. Ο κατεπάνω Βασίλειος Μεσαρδονίτης σταθεροποίησε για λίγο τη κατάσταση αλλά το γήρας τον πρόλαβε.

Μεταλλικό τμήμα από ασπίδα από τον τάφο του Stabio. Λομβαρδική τέχνη, 7ου αι. μ.x.x.

Ο αντικαταστάτης του, Λέων Τορνίκιος, χειρίστηκε άσχημα την κατάσταση και κατέληξε αιχμάλωτος των επαναστατών. Ο δούκας Meles εκμεταλλευόμενος την συντριβή του Τορνίκιου έστελνε το ελαφρό ιππικό και πεζικό του να λεηλατούν όσες περιοχές είχαν μείνει σε Βυζαντινό έλεγχο. Ήταν ένας καλός τρόπος να κρατά απησχολημένα τα στίφη τον μισθοφόρων που δεν μπορούσε να πληρώνει. Έτσι σιγά σιγά έχασε τον έλεγχο των Νορμανδών τυχοδιωκτών  που είχε προσλάβει. Στα 1016 όμως, όταν οι Βυζαντινοί είχαν κάμψει τους πιο επικίνδυνους αντιπάλους τους, ο αυτοκράτορας έστειλε στην Ιταλία τον στρατηγό Βασίλειο Βοιωάννη.

Ο νέος κατεπάνω αναδιοργάνωσε την διοίκηση και περιόρισε τις καταχρήσεις των φοροσυλλεκτών. Συγκέντρωσε τα υπολείμματα του στρατού του Τορνίκιου και αποκατέστησε την πειθαρχία. Παράλληλα ζήτησε ενισχύσεις από την Κωνσταντινούπολη. Οι ενισχύσεις που έλαβε ο Βοιωάννης ήταν ιπποτοξότες από τις στέππες, πιθανώς Αλανοί και βαρύ πεζικό αποτελουμενο από μισθοφόρους Ρως. Οι περισσότεροι Ρως εκείνης της περιόδου ήταν Σκανδιναυοί (Βίκινγκς) αλλά δεν αποκλείονται και Σλάβοι ανάμεσά τους. Ο δραστήριος στρατηγός χρησιμοποιήσε τους Ρως για να φτιάξει έναν αξιόπιστο πυρήνα πεζικού εντατικοποιώντας παράλληλα την εκπαίδευση των Ιταλιωτών πολιτοφυλάκων.

Βυζαντινό ξιφίδιο (παραμέριο;) που θυμίζει αρχαιοελληνική κοπίδα.
Παγκόσμιο Μουσείο του ανθρώπου.

Για να περιορίσει της καταστροφές από τους άτακτους του Meles ο κατεπάνω έστειλε εναντίον τους Αλανούς. Οι ιπποτοξότες εκμεταλλευόμενοι την ευκινησία και τα βέλη τους περιόρισαν την δράση των ιταλο-λομβαρδικών ελαφρών τμημάτων. Το ελαφρό ιππικό του εχθρού που ήταν οπλισμένο με ακόντια, υφίστατο απώλειες, καθώς οι Αλανοί φρόντιζαν να παραμένουν εκτός βεληνεκούς και θέριζαν τους εχθρικούς ίππους με τα τόξα τους. Αρκετοί υπερφίαλοι Νορμανδοί μισθοφόροι που νόμιζαν ότι θα ξεμπέρδευαν με μερικούς «δειλούς αλογοκλέφτες» και ανέλαβαν να τα βάλουν με τους ιπποτοξότες παρασύρθηκαν σε ενέδρες και εξοντώθηκαν. Το σωτήριο έτος 1016 τελείωσε άσχημα για τους επαναστάτες που είδαν την επιτυχία τους κατά του Τορνίκιου να ακυρώνεται. Την επόμενη χρονιά ο Βιοιωάννης άρχισε επιδρομές στα εδάφη του εχθρού. Διατηρούσε έτσι την πίεση προστατεύοντας έμμεσα τα δικά του εδάφη καθώς ο εχθρός έπρεπε να χρησιμοποιεί τα ελαφρά του τμήματα για να προστατεύει τη δική του περιοχή. Ο Βιοιωάννης κατάλαβε ότι ενώ οι Λομβαρδοί πολεμούσαν για ένα σκοπό, οι Νορμανδοί ήταν απλώς μισθοφόροι Γι’ αυτό διέταξε τους ιπποτοξότες να φέρνουν ζωντανούς τους Νορμανδούς αιχμαλώτους και προκύρηξε αμοιβές για αυτό. Ένας συνδυασμός δωροδοκιών και προσωπικού κύρους έπεισε αρκετούς από αυτούς τους τυχοδιώκτες να αναλάβουν υπηρεσία στο Βυζαντινό στρατό. Ο κατεπάνω που είχε ισχυρή προσωπικότητα κατάφερε να τους επιβληθεί και τους χρησιμοποίησε για να φτιάξει μονάδα βαρέως ιππικού, όπλο στο οποίο υστερούσε.

Ο δούκας Meles που είχε χάσει την πρωτοβουλία και τον έλεγχο των Νορμανδών,πιεζόταν να δράσει. Η δράση του Βυζαντινού ελαφρού ιππικού είχε αρχίσει να του στερεί πόρους. Κατάφερε να πείσει τους επαναστατημένους Λομβαρδούς ευγενείς και τους Νορμανδούς μισθοφόρους ότι αν κέρδιζαν μια αποφασιστική μάχη όπως πριν θα εξανάγκαζαν τους Βυζαντινούς να υποκύψουν. Έταξε πλούσια φέουδα στους Νορμανδούς ιππότες και εκμεταλλεύτηκε τη φοβία των πόλεων για την επιστροφή των Βυζαντινών φοροσυλλεκτών. Έτσι κατάφερε να συγκεντρώσει ξανά ένα στρατό. 

Ο στόχος του Meles ήταν ή πλούσια πεδιάδα της Απουλίας. Αν την έχαναν οι Βυζαντινοί δεν θα μπορούσαν να συντηρούν το στρατό τους. Έχασε όμως πολύτιμο χρόνο για να πείσει τους πεζούς πολιτοφύλακες να τον ακολουθήσουν και περίμενε την άφιξη 250 Νορμανδών ιπποτών υπό τον Gilbert Buatère. Ο Νορμανδοί συνοδεύονταν και από έναν άτακτο συφερτό πεζικού αποτελούμενο ορεισίβιους τοξότες και σφενδονήτες από τα Απέννινα που είχαν σκοπό τη λεηλασία. Επίσης είχαν μαζί τους έναν απροσδιόριστο αριθμό Βρετόνων ελαφρών ιππέων. Ο Meles διέθετε γύρω στους 100 βαριούς και 200 ελαφρούς ιππείς από τη Λομβαρδική αριστοκρατία και  ίσως 7000 Ιταλούς πεζούς, το ένα τέταρτο των οποίων ήταν τοξότες. Οι υπόλοιποι ήταν δορυφόροι και ακοντιστές.

Σύγχρονη αναπαράσταση Λομβαρδού μαχητή του 11ου αιώνα. Φεστιβάλ του Armidale. Ευγενική χορηγία του Αυστραλιανού Συλλόγου ιστορικών μελετών «Νέα Βαράγγεια Φρουρά»

 Ο κατεπάνω Βιοιωάννης που είχε αναδιοργανώσει το στρατό του θέματος διέθετε βαρύ πεζικό από Ρως, οπλισμένο με δόρατα και πελέκεις και μεσαίο πεζικό από πολιτοφύλακες που ήταν δορυφόροι και τοξότες. Είχε οπλίσει του πεζούς με υφασμάτινους η δερμάτινους θώρακες και σιδερένια κράνη Υπήρχε επίσης ελαφρύ πεζικό από σφενδονήτες και ακοντιστές (εύζωνα). Αν και διέθετε περίπου 400 ιπποτοξότες που έφεραν επιπλέον ασπίδες και ακόντια και υπερτερούσε σε ελαφρό ιππικό, μειονεκτούσε σε βαρύ ιππικό καθώς διέθετε μόνο 200 βαριούς ιππείς στους οποίους συμπεριλαμβάνονταν και οι αυτομολήσαντες Νορμανδοί. Είχε όμως καταφέρει να θωρακίσει τους ίππους για τους προστατεύσει από τα βέλη. Αριθμητικά οι δυνάμεις του σαν σύνολο ήταν ανάλογες του εχθρού.

Αν και καθυστερημένοι οι επαναστάτες προέλασαν προς την εύφορη πεδιάδα της Απουλίας ακολουθώντας τον ρου του ποταμού Ofanto. Το όνομα του ποταμού είναι παραφθορά του Ελληνικού Ωφιδούς που προέρχεται από το τεθλασμένο σχήμα της κοίτης. Οι Βυζαντινοί ιπποτοξότες με αδιάκοπο κλεφτοπόλεμο εμπόδιζαν τον εχθρό να βρίσκει τρόφιμα και σκότωναν τους απομονωμένους Λομβαρδούς. Υπό αυτές τις συνθήκες η πορεία των επαναστατών ήταν αργή και βασανιστική ενώ ο εφοδιασμός χειροτέρευε κάθε μέρα. Οι συνθήκες θύμιζαν την πορεία των λεγεώνων κατά του Αννίβα αρκετούς αιώνες πριν.

Σύγχρονη αναπαράσταση Νορμανδού ιππότη με τον ιπποκόμο του και πεζού.
Ευγενική χορηγία του Βρεταννικού Συλλόγου ιστορικών μελετών «Ανδεγαυία».

Tην 1η Οκτωβρίου του 1018 οι δυο στρατοί συναντήθηκαν στο ίδιο σημείο όπου οι Ρωμαίοι είχαν συντριβεί από τους Καρχηδονίους το 216 π.x.x. Και οι δύο αντιμαχόμενοι στήριζαν το ένα άκρο της παράταξης τους στον ποταμό. Πιθανόν και οι δύο είχαν ενεδερεύοντα ελαφρά τμήματα στις καλαμιές της όχθης. Τα τμήματα αυτά αψιμαχούσαν αλλά δεν ενεπλάκησαν σοβαρά στη σύγκρουση. Οι βαριά οπλισμένοι πεζοί σχημάτιζαν την εμπροσθοφυλακή με του βαριούς ιππείς σε ρόλο εφεδρείας. Το ελαφρό ιππικό κάλυπτε το πλευρό και των δυο αντιπάλων. Κάποιες συγκεχυμένες αναφορές από τους χρονικογράφους Πρωτοσπαθάριο και Μαλατέρρα υπονοούν ότι οι Βυζαντινοί ιπποτοξότες κατάφεραν να εξουδετερώσουν τους Λομβαρδούς και Βρετόνους ελαφρούς ιππείς εκθέτοντας σοβαρά το πλευρό των επαναστατών.

Ο Meles φαίνεται να προσπάθησε να στηρίξει τους ελαφρούς ιππείς με τοξότες. Καθώς έστεψε την προσοχή του στον απειλούμενο τομέα ο Buatère διέταξε τους τοξότες του να προελάσουν υποστηριζόμενοι από τους δορυφόρους. Πιθανώς υπολόγισε ότι οι μαζικές βολές θα επέφεραν αταξία στους Βυζαντινούς και οι «δειλοί και απόλεμοι Έλληνες» θα το έβαζαν στα πόδια για να κατακοπούν από το ιππικό του. Ίσως πίστευε ότι οι Βυζαντινοί βαριοί ιππείς κρυβόντουσαν πίσω από το πεζικό λόγω φόβου και δεν θα άντεχαν την επέλαση των ανδρών του που θεωρούνταν οι καλύτεροι πολεμιστές της Δ. Ευρώπης. Μπορεί ακόμη να φιλοδοξούσε να υφαρπάξει την ηγεσία την εξέγερσης κλέβοντας την δόξα από τον Meles.

Ο Βιοιωάννης διέταξε την παράταξή του να προελάσει και ακολούθησε με τους βαριούς ιππείς του πίσω από το πεζικό. Οι τοξότες των εξεγερμένων βλέποντας το δάσος των λογχών να προελαύνει απειλητικά εναντίον τους ζήτησαν κάλυψη από του δικούς τους δορυφόρους. Οι άτακτοι τοξότες επέφεραν μάλλον σύγχυση στου Ιταλούς πολιτοφύλακες. Ο Meles προσπάθησε μάλλον να συγκρατήσει του Νορμανδούς αλλά αυτοί ήταν πλέον εκτός ελέγχου. Με τον Buatère επικεφαλής επέλασαν κατά του κέντρου της Βυζαντινής παράταξης τσαλαπατώντας ότι βρισκόταν στο δρόμο τους. Οι Ρως όμως σχηματίζοντας τοίχος με τις ασπίδες τους (skjedborg) με τρόπο που θύμιζε αρχαιοελληνική φάλαγγα τους απέκρουσαν. Όλες οι προσπάθειες των Νορμανδών να κάμψουν τους Ρως απέτυχαν. Το πεζικό τον επαναστατών εμπλεγμένο σε έναν αμφίρροπο αγώνα με τους Βυζαντινούς ομολόγους του δεν μπορούσε να τους ενισχύσει.

Σύγχρονη αναπαράσταση απόκρουσης ιπποτών από πυκνό σχηματισμό πεζικού.
Ευγενική χορηγία του Βρεταννικού Συλλόγου ιστορικών μελετών «Ανδεγαυία».

 Ο Βιοιωάννης στηριζόμενος στην ανώτερη εκπαίδευση και πειθαρχία των δικών του ανδρών του διέταξε να ανοίξουν τις γραμμές τους κι επετέθει με τους βαριούς ιππείς του κατά των Νορμανδών. Οι Βυζαντινοί πρώτα εξαπέλυσαν μαρτιοβάρδουλα – ένα είδος ακοντίου με πτερύγια – και μετά όρμησαν με τις λόγχες τους υπό μάλης, πολλαπλασιάζοντας έτσι την δύναμη της κρούσης σε αντίθεση με τον εχθρό που χρησιμοπούσε τις λόγχες σε «θέση ανασχέσαι». Οι Νορμανδοί σχεδόν ακινητοποιημένοι βρέθηκαν μεταξύ σφύρας και άκμονος. Η σφύρα ήταν το ιππικό του Βιοιωάννη και ο άκμων οι πελέκεις των Ρως. Οι ιππότες πολέμησαν με πείσμα και γενναιότητα αλλά το τέλος ήταν αναπόφευκτο. Τα τέσσερα πέμπτα από αυτούς σκοτώθηκαν.  Οι υπόλοιποι  επαναστάτες βλέποντας την συντριβή του πιο επιλέκτου τμήματός τους τράπηκαν σε φυγή. Κατά την υποχώρηση οι Αλανοί σκότωσαν το σύνολο των Λομβαρδών αριστοκρατών.

Αναπαράσταση σύγκρουσης Βυζαντινών και Νορμανδών. Φεστιβάλ του Armidale1998.

Ο Βιοιωάννης για να αποτρέψει μελλοντικές εξεγέρσεις έχτισε ένα φρούριο που το ονόμασε Τροία για να ελέγχει την περιοχή. Η νίκη των Βυζαντινών Θορύβησε τον Πάπα που έκανε μια ανεπιτυχή συμμαχία με τον Γερμανό Αυτοκράτορα. Οι Βυζαντινοί αφήσανε ανεκμετάλλευτη την επιτυχία τους. Οι αντικαταστάτες του Βιοιωάννη δεν ήταν τόσο άξιοι όσο αυτός. Επίσις οι Νορμανδοί κατέφθαναν σε όλο και μεγαλύτερους αριθμούς και άρχιζαν να προσαρόμοζονται στις Βυζαντινές τακτικές. Καθώς ούτε ο Πάπας ούτε οι Βυζαντινοί μπορούσαν πια να τους ελέγξουν, στο τέλος δημιούργησαν το δικό τους βασίλειο στην Ιταλία που σε βάθος χρόνου απετέλεσε θανάσιμο κίνδυνο για το Βυζάντιο.

Βιβλιογραφία:
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΚΑΙΜΠΡΙΤΖ Εκδόσεις «ΜΕΛΙΣΣΑ» 1966
·       Osprey Military publishing Co: “Byzantine Armies 886-1118”
·       Gravett, Christopher, and Nicolle, David. The Normans: Warrior Knights and their Castles. Osprey Publishing: Oxford, 2006
·       Norwich, John Julius. The Normans in the South 1016-1130. Longmans: London, 1967.
·       Gwatkin, H.M., Whitney, J.P. (ed) et al. The Cambridge Medieval History: Volume III.Cambridge University Press, 1926.
·       A History of the Byzantine Empire by Al. Vasilief Translated from the Russian by S. Ragozin, Madison 1928Byzantine Infantryman
Eastern Roman Empire c.900-1204
·       Timothy Dawson Byzantine Infantryman Eastern Roman Empire c.900-1204 Osprey ISBN: 9781846031052
·        John Haldon Byzantium at War Osprey ISBN: 0415968615
O Συγγραφέας ευχαριστεί ιδιαίτερα τους Warren Lambley ,Steven Lowe,Timothy Dawson (PhD www.levantia.com.auκαι το σύλλογους Μεσσαιωνικών Σπουδών «Ανδεγαυία» (www.angevin.org), Regia Anglorum και «Νέα Βαρράγγεια Φρουρά» για την ευγενική χορηγία των εικόνων και την πολύτιμη βοήθειά τους στην συγγραφή αυτού του άρθρου.
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: